Zamek w Człuchowie

Założenie zamkowe składa się z czterech nietypowych skrzydeł, które nie są połączone w sposób systematyczny. Poszczególne budynki i skrzydła nie tworzą czytelnego czworoboku zamku głównego, lecz łączą się ze sobą, jakby stopniowo narastały. Nad całym kompleksem góruje wieża w kształcie ośmiokąta, umieszczona w narożu na niezabudowanej przestrzeni, uzyskanej przez skrócenie dwóch skrzydeł. Wieża przylega do obu murów zewnętrznych, chroniąc znajdującą się u jej podnóża bramę wjazdową. Na podstawie częściowo zachowanych murów obwodowych można wnioskować, że zamek nie posiadał już narożnych wieżyczek. Dolne partie muru, sięgające znacznej wysokości, wykonano z kamienia polnego. Staranniejsze opracowanie mają jedynie ościeża okienne i narożniki. Ceglana część muru, zachowana w niewielkim stopniu, nie wykazuje żadnych wzorów dekoracyjnych.

Trzy przedzamcza, zlokalizowane po zachodniej, północnej i wschodniej stronie zamku głównego, były bardzo rozbudowane i doskonale ufortyfikowane. Oddzielone od siebie fosami wypełnionymi wodą jeziorną, były otoczone murami z basztami pośrednimi i narożnymi. Układ przedzamczy i otaczające je mury są w znacznym stopniu zachowane i czytelne. Najlepiej zachowały się mury przedzamcza wschodniego, wykonane z kamienia polnego, analogicznie jak na zamku głównym. Taka liczba przedzamczy nie jest wyjątkowa – służyły one jako rezerwa gospodarcza, mieściły spichlerze i zabudowania gospodarcze, które wspierały zamek. Podczas wojny były schronieniem dla okolicznej ludności. Trudna do wyjaśnienia jest długo trwająca budowa zamku. Przeciągnięcie prac budowlanych do roku 1365 mogło wynikać z trudności ekonomicznych, ale bardziej prawdopodobne jest, że dokonano zmiany pierwotnej koncepcji budowlanej i przebudowano częściowo ukończoną budowlę. Konsekracja kaplicy zamkowej w 1365 roku zakończyła czterdziestoletni okres budowy.

Najlepiej zachowanym elementem zamku jest wieża. Pierwotne zwieńczenie wieży z okresu średniowiecza nie przetrwało, a obecne, w formie blankowań, pochodzi z roku 1842. Podczas działań wojennych w 1410 roku zamek nie został zdobyty, a Krzyżacy utrzymali komturię człuchowską. Dopiero w czasie wojny trzynastoletniej zamek został zdobyty, a po 1466 roku stał się siedzibą polskich starostów. Informacje o wyglądzie zamku i jego przemianach architektonicznych i wyposażeniu pochodzą z lustracji dóbr królewskich przeprowadzanych od drugiej połowy XVI wieku. Ze względu na zły stan zachowania zamku są to jedyne źródła pozwalające z pewną dokładnością odtworzyć wygląd i układ poszczególnych pomieszczeń. Szczegółowy obraz w tym względzie daje nam lustracja z 1565 roku. Przedzamcza otaczały fosy wypełnione wodą, a dostęp do nich był możliwy po zwodzonych mostach. Most podnoszono za pomocą żurawia na żelaznych łańcuchach; dotyczyło to również kładki dla pieszych. Brama znajdowała się u stóp wieży.

Całe skrzydło północne zajmowała sklepiona kaplica, oświetlona ośmioma oknami. Wyposażenie kaplicy było dość bogate, obejmowało trzy ołtarze z obrazami. W skrzydle południowym znajdowały się komnaty mieszkalne starosty i jego urzędników, stąd też prowadził ganek do gdaniska, gdzie mieściły się ubikacje. W skrzydle zachodnim prawdopodobnie znajdował się refektarz, czyli sala jadalna. Dziedziniec otaczał ganek wsparty na murowanych filarach, z których część przetrwała do dziś. Piwnice i parter pełniły funkcje gospodarcze. Na parterze znajdowały się kuchnia, browar, piekarnia oraz mieszkania dla służby. W południowo-wschodnim narożu dziedzińca znajdowała się murowana studnia, z której nie korzystano, ponieważ woda była słona i nie nadawała się do picia.

Aż do rozbiorów Polski zamek człuchowski był siedzibą polskich starostów. Na początku XVII wieku jednym z nich był Jakub Wejher, który ufundował w mieście kościół konsekrowany w 1647 roku. Przełomowymi datami w historii zamku są dwa pożary miasta, które spowodowały ogromne zniszczenia w latach 1786 i 1793. Wówczas władze pruskie zezwoliły na rozbiórkę zamku i przedzamczy, aby pozyskać materiały budowlane dla miasta. W wyniku tej decyzji zamek zaczął szybko znikać z powierzchni ziemi. W latach 1826-1827 na fundamentach skrzydła północnego wzniesiono kościół ewangelicki. Jedynie wieża ocalała od zniszczenia i w latach 1842-1844 została zwieńczona neogotyckim blankowaniem. W tej formie ruiny zamku przetrwały do dziś.