zaloguj

Zamek w Człuchowie

 

zabytki, undefined

 

głosów0

ocena0

Założenie zamkowe składa się z czterech nietypowych skrzydeł, nie połączonych ze sohą według jakiegoś systemu, w którym czytelne byłyby poszczególne budynki i skrzydła łączące czworobok zamku głównego, lecz łączą się ze sobą jakby na zasadzie kolejnego narastania. Nad całym zespołem góruje wieża założona na planie ośmioboku usytuowana w narożu na niezabudowanej przestrzeni uzyskanej przez skrócenie dwóch skrzydeł. Styka się ona z obu murami zewnętrznymi, osłaniając znajdującą się u jej podnóża bramę wjazdową. Na podstawie zachowanych częściowo murów obwodowych czworoboku zamkowego można wnioskować, że nie było tu już narożnych wieżyczek. Dolne partie muru do znacznej wysokości wykonane były z kamienia polnego, a staranniejszym opracowaniem odznaczają się jedynie ościeża okienne i narożniki. Wznoszący się powyżej mur ceglany zachowany w nikłym stopniu nie wykazuje żadnych wzorów dekoracyjnych.

Bardzo rozbudowane i doskonale ufortyfikowane były trzy przedzamcza zgrupowane wokoło zamku głównego po stronie zachodniej, północnej i wschodniej. Oddzielone od siebie wodą jezior wypełniającą fosy otoczone były murami z basztami pośrednimi i basztami narożnymi. Układ przedzamczy i mury otaczające są w znacznym stopniu zachowane i czytelne. Najlepiej zachowały się mury przedzamcza po stronie wschodniej wykonane z kamienia polnego analogicznie jak na zamku głównym. Tak duża ilość przedzamczy nie jest zjawiskiem odosobnionym, stanowiły one rezerwę gospodarczą, mieściły spichlerze i zabudowania gospodarcze służące zamkowi. W okresie wojny były miejscem schronienia dla okolicznej ludności. W Człuchowie wyjątkowo obszerne założenie przedzamcza wschodniego posłużyło zapewne jako obóz przejściowy dla kolonistów w okresie prowadzonej akcji osiedleńczej, nie jest też wykluczone, że projektowano tu założenie miasta. Trudna do wyjaśnienia jest trwająca tak długi okres czasu budowa zamku. Przeciągnięcie się prac budowlanych na zamku aż do roku 1365 mogło się wiązać z trudnościami ekonomicznymi, lecz  raczej wydaje się bardziej prawdopodobnym że miała tu miejsce zmiana pierwotnej koncepcji budowlanej i przebudowa częściowo już ukończonej budowli. Konsekracja kaplicy zamkowej w 1365 roku kończy trwający czterdzieści lat okres budowy.

Jedynym najlepiej zachowanym do naszych czasów elementem zamku jest wieża. Pierwotne zwieńczenie wieży z okresu średniowiecznego nie zachowało się, a obecne w formie blankowań pochodzi z roku 1842. W czasie działań wojennych w 1410 roku zamek nie został zdobyty i Krzyżacy utrzymali komturię człuchowską. Dopiero w czasie wojny 13-letniej zostaje zdobyty, a po roku 1466 staje się siedzibą polskich starostów. 0 wyglądzie zamku i przemianach w jego architekturze i wyposażeniu dowia dujemy się z lustracji dóbr królewskich przeprowadzanych od drugiej połowy XVI w. Wobec złego stanu zachowania zamku są to jedyne źródła pozwalające z pewną dokładnością odtworzyć wygląd i układ poszczególnych pomieszczeń. Dość szczegółowy obraz w tym względzie daje nam lustracją z roku 1565. Przedzamcza otaczały fosy, które wypełniała woda, a dostać się można było do nich po zwodzonych mostach. Most był podnoszony żurawiem na łańcuchach żelaznych, dotyczyło to także kładki dla pieszych. Brama znajdowała się u stóp wieży.

Całe skrzydło północne zajmowała kaplica przesklepiona i oświetlona ośmioma oknami. Wyposażenie kaplicy też było dość bogate, ołtarze 3 z obrazami.  W skrzydle południowym znajdowały się komnaty stanowiące mieszkanie starosty i jego urzędników, stąd też biegł ganek prowadzący do gdaniska - miejsca  gdzie znajdowały się ubikacje. W skrzydle zachodnim znajdował się zapewne refektarz - czyli sala jadalna. Dziedziniec obiegał dookoła ganek wsparty na murowanych filarach, fragmentarycznie zachowanych. Piwnice i parter pełniły funkcje gospodarcze. Na parterze mieściły się kuchnia, browar, piekarnia i mieszkania dla służby. W południowo - wschodnim narożu dziedzińca znajdowała się murowana studnia, nie używano jednakże z niej wody gdyż była słona i nie nadawała się do picia.

Aż do rozbiorów Polski zamek człuchowski jest siedzibą polskich starostów. Jednym z nich był na początku 17 wieku Jakub Wejher, który funduje w mieście kościół konsekrowany w roku 1647. Datami zwrotnymi w dziejach zamku są dwa pożary miasta powodujące ogromne zniszczenia w latach 1786 i 1793. Wówczas władze pruskie wydały zezwolenie na rozbiórkę zamku i przedzamczy dla uzyskania materiałów budowlanych na potrzeby miasta. W wyniku tej dacyzji zamek zaczyna m szybkim tempie znikać z powierzchni ziemi. W latach 1826-1627 na fundamentach skrzydła północnego wzniesiono kościół ewangelicki. Od zniszczenia ocalała jedynie wieża, którą w latach 1842-1844 zwieńczono neogotyckim blankowaaiem. W tej postaci ruiny zamku dotrwały do dziś.